Değersiz Alacak ve Vazgeçilen Alacak
Şüpheli alacak karşılığı geçici bir tedbirdir; alacağın tahsil imkânı tamamen ortadan kalktığında devreye giren iki kurum vardır. Bunlar farklı şartlara ve farklı sonuçlara tabidir. Değersiz alacak (VUK m. 322)
Kazai bir hükme veya kanaat verici bir vesikaya göre tahsiline artık imkân kalmayan alacaklar değersiz alacaktır.
Değersiz alacaklar, bu mahiyete girdikleri tarihte tasarruf değerlerini kaybederler ve mukayyet kıymetleriyle zarara geçirilerek yok edilirler.
“Kanaat verici vesika” nedir?
Bu ifade, uygulamada en çok tartışılan noktadır. Kanaat verici vesika sayılabilecek belgeler:
- Aciz vesikası
- Borçlunun iflasına ilişkin mahkeme kararı ve iflas masasından alacağın karşılanamayacağına ilişkin belge
- Konkordato kapsamında alacağın tahsil edilemeyecek kısmına ilişkin belgeler
- Borçlunun ölümü ve mirasın reddedilmesi
- Borçlunun gaipliği kararı
- Alacaktan vazgeçildiğine ilişkin mahkeme kararı veya sulh belgesi
- Borçlunun ülkeyi terk etmesi ve malvarlığı bulunmadığına ilişkin resmî belgeler
Yetersiz görülenler: Borçlunun ödeme gücü olmadığına dair kendi beyanı, ticari yazışmalar, tahsilat denemelerinin sonuçsuz kalması.
Değersiz alacağın sonucu
- Alacak, bu mahiyete girdiği dönemde doğrudan zarar yazılır
- Şüpheli alacak karşılığı ayrılmışsa, karşılık kapatılır
- Dönem şartı katıdır: sonraki yıllarda geriye dönük zarar yazılması reddedilir
Vazgeçilen alacak (VUK m. 324)
Konkordato veya sulh yoluyla alınmasından vazgeçilen alacaklar, borçlunun defterlerinde özel bir karşılık hesabına alınır.
Bu tutar, kârın tespitinde hesaba katılmaz. Ancak vazgeçilen alacağın:
- İtfa edilen zararlara mahsuben,
- Üç yıl içinde zararla itfa edilemeyen kısmı,
kâr hesabına aktarılır.
Pratik anlamı
Bu düzenleme borçlu tarafını ilgilendirir:
- Alacaklının vazgeçtiği tutar, borçlu için kural olarak bir kazançtır
- Ancak hemen vergilendirilmez; özel karşılık hesabında bekletilir
- Üç yıl içinde geçmiş yıl zararlarıyla mahsup edilebilirse vergi doğmaz
- Üç yıl sonunda mahsup edilemeyen kısım kâra aktarılır ve vergilendirilir
Bu, konkordato ve borç yapılandırma süreçlerinde kritik bir planlama unsurudur: Borçlu şirketin geçmiş yıl zararı varsa, vazgeçilen alacak vergi doğurmadan itfa edilebilir.
Alacaklı ve borçlu tarafı karşılaştırması
Alacaklı
Borçlu
Şüpheli alacak
Karşılık ayırır (gider)
Etkilenmez
Değersiz alacak
Zarar yazar
—
Vazgeçilen alacak
Zarar yazar
Özel karşılık hesabı, 3 yıl kuralı
Sık yapılan hatalar
1. Dönem hatası Alacağın değersiz hâle geldiği dönem yerine, fark edildiği dönemde zarar yazılması.
2. Yetersiz belge “Kanaat verici vesika” şartının karşılanmaması. En sık ret sebebidir.
3. İlişkili kişi alacakları Ortak veya grup şirketi alacaklarından vazgeçilmesi, transfer fiyatlandırması ve örtülü kazanç dağıtımı yönünden ayrıca incelenir.
4. Borçlu tarafında karşılık hesabının kurulmaması Vazgeçilen alacak, borçlu tarafından doğrudan kâra yazılırsa gereksiz vergi doğar; özel karşılık hesabı kurulmalıdır.
5. KDV düzeltmesinin atlanması Değersiz alacaklara ilişkin KDV bakımından da düzenlemeler bulunmaktadır; bu kalem ayrıca değerlendirilmelidir.
Savunma dosyası
- Kanaat verici vesikanın aslı/örneği (aciz vesikası, iflas kararı, konkordato belgeleri)
- Alacağın dayanağı ve hasılat kaydı
- İcra/dava dosyası bilgileri ve süreç kronolojisi
- Zarar yazılan dönemi gösteren muhasebe kayıtları
- Vazgeçme hâlinde: sulh sözleşmesi, konkordato projesi ve tasdik kararı
Sıkça Sorulan Sorular
Aciz vesikası almadan değersiz alacak yazabilir miyim? Kanaat verici başka bir vesika varsa mümkündür. Ancak aciz vesikası en güçlü belgedir; temin edilebiliyorsa alınmalıdır.
Müşterim konkordato ilan etti, hemen zarar yazabilir miyim? Konkordato sürecinin aşamasına ve tasdik edilen projeye göre değerlendirme yapılır. Tahsil edilemeyecek kısım netleştiğinde işlem yapılır.
Alacağımdan vazgeçtim, gider yazabilir miyim? Vazgeçme, kanunda öngörülen şekilde (konkordato veya sulh) gerçekleşmişse değerlendirilir. Keyfi vazgeçmeler, ticari icaplara aykırılık yönünden sorgulanır.